Trots op pubers

Heeft u ook het verkiezingsfilmpje gezien van Rita Verdonk? Een scheldende puber die twee meisjes wegduwt en de camera probeert af te pakken. “Dat gebeurt uw dochter, iedere dag” is de tekst van Rita. Het is een manier om normen en waarden onder de aandacht te brengen, maar of het zo moet is de vraag.

Aandacht voor normen en waarden is wel een belangrijk punt in de ontwikkeling van pubers. De frontaalkwab is namelijk nog volop in ontwikkeling. Dit deel is onder meer verantwoordelijk voor plannen, risico’s inschatten, causaal denken, empathie, kortom belangrijke vaardigheden rondom normen en waarden. Normen en waarden zijn deels aangeleerd (de executieve functies) maar ook deels emotiebepaald (automatische processen).

Breinonderzoek illustreert, dat bij persoonlijke dilemma’s voor de breincentra die nog volop in ontwikkeling zijn bij pubers worden aangesproken. Omdat het redeneren niet goed lukt, valt ons brein terug op de emotionele centra in het brein die wel ‘af’ zijn. Pubers reageren veel meer vanuit de emotionele kant en niet vanuit de rationele zijde. Dat maakt ze “onbeschoft”, “brutaal, “normloos”.

De wereld van de puber is in de vroege adolescentie eerst zwart wit. Ik sta centraal en mij gebeurt dat niet. Met de ontwikkelingen van de frontaal kwab wordt de wereld meer grijs en in de late adolescentie komen er allerlei kleurschakeringen bij. Pubers ontwikkelen een genuanceerder en een meer gerationaliseerd beeld van de wereld om zich heen. Ze ontwikkelen respect, empathie, zorg, vergeven, accepteren.

The choking game, beschreven in het boek Het puberende brein van Eveline Crone is een aangrijpend voorbeeld van de normen en waarden problematiek bij pubers. Respect voor het leven wordt fataal ondermijnd, doordat een jongen een kick haalt uit het dicht houden van zijn keel. Zijn vrienden waarschuwden hem niet en lichtten ook zijn familie niet in, omdat zij meer waarde hechtten aan de sociale relaties. Herkenbaar op onze scholen? Ik verraad mijn vrienden niet. Pubers zijn interessante wezens die nog volop in ontwikkeling zijn. De overstap van kind naar volwassene is een prachtig proces. Daar komen ze meestal, met onze hulp, allemaal goed door heen. Daar mogen we echt trots op zijn.

Aan de slag met normen en waarden op school? Op grond van de (on)mogelijkheden van het puberbrein zijn er wel wat praktische adviezen te geven:

• hanteer kledingcodes;
• bespreek maatschappelijke vraagstukken met gemêleerde groepen;
• wees een rolmodel;
• maak gebruik van emoties in de les;
• faciliteer discussies over maatschappij visies.

 Marcel Bogaarts Onderwijsadviseur, Bazalt en Wouter Camps Onderwijsadviseur, HCO