Voor kinderopvang, primair onderwijs, voortgezet onderwijs en MBO

Crisis in de groep

Soms gebeurt het dat de situatie in een klas onoplosbaar lijkt en de leraar gaat twijfelen aan zijn capaciteiten of zelfs de motivatie voor zijn werk verliest. De leraar vindt dat het aan de klas ligt, volgens de leerlingen is de leraar de oorzaak. Vaak is er veel aan voorafgegaan voordat er om hulp wordt gevraagd. Leerlingen reageren niet meer op gehanteerde maatregelen. De leraar voelt zich machteloos. Er is sprake van een crisis.

Wat nu?

Een crisissituatie vraagt om direct ingrijpen om verdere escalatie van problemen te voorkomen. HCO en Bazalt ontwikkelden daarvoor het traject ‘Moeilijke groep, nooit meer!’. Kenmerken van het traject:

  • Snelle start
  • Korte en intensieve ondersteuning
  • Respect voor leraar en leerlingen
  • Concreet en oplossingsgericht.

Aanpak

Het traject ‘Moeilijke groep, nooit meer!’ bestaat uit een tweesporen–aanpak; zaken worden zowel op de korte als de lange termijn opgebouwd en aangepakt. Na het eerste contact wordt zo snel mogelijk, binnen maximaal veertien dagen, gestart met een intake en een analyse. Al snel worden door de adviseur praktische en direct toepasbare tips aangereikt. Via observaties in de klas, gesprekken met directie, leraar, leerlingen en eventueel met ouders worden tien factoren, die primair van invloed zijn op een positief groepsklimaat, in kaart gebracht. Hierdoor wordt duidelijk waar de ingang voor de oplossing gezocht kan worden. De handelingsgerichte adviezen voor de leraar en de school en de adviezen over implementatie van methodieken worden in een plan van aanpak in concrete stappen vastgelegd. Voordat met de uitvoering hiervan wordt gestart is het een voorwaarde dat alle partijen met het plan van aanpak akkoord gaan.

Werkwijze

De nadruk ligt op het starten bij zaken die wel werken. Daar liggen de kansen voor oplossingen. Activiteiten die binnen het traject worden ondernomen zijn onder andere:

  • coaching op de werkvloer;
  • e-mail-coaching;
  • telefonische coaching;
  • School Video Interactie Begeleiding (SVIB).

Gedurende het gehele traject onderhouden de adviseur en de leraar een intensief contact. De leraar weet zich hierdoor gesteund en voelt zich na enige tijd weer competent om lastige situaties te managen.

Research-based

De aanpak is gebaseerd op:

  • de research van Robert Marzano;
  • de Werken aan verantwoordelijk gedrag-aanpak van Spencer Kagan;
  • systeemdenken (Jan Jutten);
  • oplossingsgericht werken (Insoo Kim Berg/Peter Szabo).

Uitspraken over Werken aan verantwoordelijk gedrag

‘De sfeer in mijn klas is om te snijden. Elke keer als iemand een opmerking maakt, reageert een ander op een kwetsende, neerbuigende manier. De leerlingen zijn onverdraagzaam en licht ontvlambaar. Het komt steeds vaker voor dat ze elkaar uitdagen en ophitsen. De laatste tijd gebeurt het nogal eens dat een leerling ontploft en er in de hal enorme scheldpartijen uitbreken. Ook komt het steeds vaker voor dat leerlingen fysiek agressief zijn.
Wanneer ik er wat van zeg, krijg ik op een onaanvaardbare manier weerwoord. Ouders klagen dat hun kinderen bang zijn en zich niet veilig voelen. Ik ga zo langzamerhand elke dag met lood in mijn schoenen naar school, eerlijk gezegd heb ik heb er geen lol meer in. Ik heb al zoveel geprobeerd. Ik weet het gewoon niet meer.’

 

‘Wat een belangrijke verandering voor mij is, is dat ik me nu bewust ben van mijn negatieve gedachten over de leerlingen. Ik ga er al vanuit dat ze niet luisteren en reageer meteen geïrriteerd. Ik luister niet naar ze omdat ik vind dat ze naar mij moeten luisteren. Ik verwijt de leerlingen negatief te zijn, maar eigenlijk ben ik dat zelf ook. Door op een positievere manier leiding te geven aan de klas ontstaat er een prettigere sfeer. We hebben ook een ouderavond georganiseerd en de ouders geïnformeerd over de aanpak. Ouders zijn heel positief en vinden het fijn betrokken te worden. Ook besef ik nu dat mijn lessen behoorlijk saai waren. Eerlijk gezegd zou ik er, als ik zelf in die klas zat, ook niets aan vinden. Mijn lessen zijn nu interessanter. Ik schaamde me ook vaak voor de herrie in mijn klas en heb eigenlijk te laat aan de bel getrokken. Ik ben nu duidelijker met de regels en procedures. Dat hebben we niet alleen in de klas maar in de hele school aangepakt. Ik ga nu op een Werken aan verantwoordelijk gedrag-manier met storend gedrag om.’

 

 

 

Ondersteunt bij het vaardig managen van complexe situaties in de klas

 

Vraagt uw situatie om een preventieve interventie?

Werken aan verantwoordelijk gedrag is een aanpak waarmee elke leraar (zowel in het primair als het voortgezet onderwijs) zijn vaardigheid kan vergroten om complex leerlinggedrag effectief te managen. Leraren die begrijpen wat er speelt en die snel en goed een einde kunnen maken aan storend gedrag, hebben meer zelfvertrouwen en plezier in hun werk. Leerlingen die weten dat hun leraar hen begrijpt gaan met plezier naar school.

Werken aan verantwoordelijk gedrag gereedschap

Werken aan verantwoordelijk gedrag is een vaardigheidsprogramma voor leraren. Het programma biedt veel gereedschappen voor het analyseren van het leerlinggedrag en acties die u als leraar kunt ondernemen. Dit zijn zowel preventieve acties, acties voor een directe aanpak als vervolgacties. Hiermee beschikt u ook op lange termijn over een duurzame set competenties waarmee lastige situaties hanteerbaar gemaakt kunnen worden.

Blijvend effect

De basis van Werken aan verantwoordelijk gedrag is:

  • het (h)erkennen van leerlinggedrag;
  • het betrekken van de leerling bij het zoeken naar een oplossing;
  • leerlingen verantwoordelijkheid leren.

Met deze aanpak onderscheidt Werken aan verantwoordelijk gedrag zich van de meeste methoden die vooral gericht zijn op het stoppen van complex gedrag. Werken aan verantwoordelijk gedrag biedt meer: het zet in op het leren van verantwoordelijkheid.

Uitspraken over Werken aan verantwoordelijk gedrag

(leerkracht groep 4)

‘Sinds ik met Werken aan verantwoordelijk gedrag bezig ben, merk ik dat ik me steeds beter in een kind kan verplaatsen en me kan afvragen wat een kind voelt of denkt. Daardoor lukt het me om met meer begrip te reageren. Ik zoek nu steeds vaker samen met een kind naar een oplossing in plaats van dat ik als leerkracht een kind iets opleg.’

(Interim directeur)

‘Wat ik in deze school zie en ook hoor, en wat ik merk in gesprekken met leraren, is dat Werken aan verantwoordelijk gedrag iets doet met de man of vrouw voor de klas. Het doet iets met zijn persoonlijk functioneren, met zijn gedrag. Het gaat om een gedragsverandering die niet bestaat uit kunstjes en trucjes, maar om een gedragsverandering die heel diep gaat en dat raakt mensen. Wat ik ook merk is dat het veranderde gedrag ook echt effect oplevert.’

(leerkracht groep 7)

‘Samen met de leerlingen heb ik veel preventieve en directe aanpak werkvormen uitgeprobeerd en die zijn heel positief overgekomen bij de kinderen. Waarom? Ze leren nu dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen doen en laten in de klas. Tot op heden was het vaak zo dat wij bepaalden wat er moest gebeuren als er iets niet goed ging. Dat is nu echt veranderd.’

(leerkracht groep 8)

Wat ik heel goed geleerd heb is om beter om te gaan met kinderen met ordeverstorend gedrag, echt ongewenst gedrag. Vroeger kon ik nog weleens boos worden. Dat had vaak weinig zin want het kind werd dan ook boos. Nu luister ik naar wat het kind zegt, maak ik duidelijk waarom iets niet kan en bied ik hem een keuze. Omdat het zijn eigen keuze is, merk ik dat hij zich er aan houdt en dat het beter met hem gaat.

(Brugklascoördinator VO)

'Sinds we in de onderbouw zijn gestart met Werken aan verantwoordelijk gedrag, vertonen leerlingen meer zelfverantwoordelijk gedrag. De docenten leren beter omgaan met orde verstorend en ongewenst gedrag.'

(Docent VO)

'Ik kan me nu beter verplaatsen in de leerling en ben niet alleen maar bezig met het controleren van orde verstorend gedrag. Ik leer nu leerlingen zelf verantwoordelijkheid te nemen voor hun gedrag. Hierbij zijn de preventieve, directe acties en vervolgacties uitstekende hulpmiddelen.'

 

 

 

Intern begeleider Anne Valk over haar ervaring met Werken aan verantwoordelijk gedrag

Anne: ‘Op onze school hadden we te maken met verschillende soorten gedragsproblemen. Dit zorgde ervoor dat sommige leraren niet met bepaalde kinderen om konden gaan. Dit resulteerde in veel negatieve gesprekken in de koffiekamer. Deze aanhoudende negativiteit zorgde op een gegeven moment voor irritatie. ‘De leraar moet er juist zijn voor de leerling!’ Zodoende ontstond de behoefte om een oplossing te zoeken waardoor de leraar en de leerling zich beiden weer goed zouden gaan voelen.’

De kracht van Werken aan verantwoordelijk gedrag zit in het kunnen bieden van de juiste gedragsalternatieven, in plaats van slechts af te rekenen met het storende gedrag.

Anne: ‘Voordat we met Werken aan verantwoordelijk gedrag vertrouwd waren lieten we ons als leraar te vaak leiden door emoties en onmacht wanneer een leerling probleemgedrag liet zien. Een bekende schreeuw is bijvoorbeeld ‘En nu hou je op!’.’

Werken aan verantwoordelijk gedrag laat je inzien dat je met deze aanpak de betreffende leerling, de andere kinderen in de klas en jezelf niet helpt. Volgens de Werken aan verantwoordelijk gedrag-aanpak is het belangrijk dat de onderliggende oorzaak van het probleemgedrag gevonden wordt. Wanneer deze is ontdekt en de leraar eraan tegemoet komt, vervalt de behoefte om de aandacht te verstoren of ander storend gedrag te vertonen.

Anne: ’Kijken door Werken aan verantwoordelijk gedrag-bril was een echte eyeopener. Bij storend gedrag stel je jezelf als leraar de vraag ‘Waarom doet dit kind dat?’. Ik ben ervan overtuigd dat een kind niet zomaar voor zijn plezier vervelend is. Er zit altijd een oorzaak achter.’

In de praktijk betekent dit dat de klassikale ‘En nu hou je op-schreeuw’ plaats maakt voor een individuele ’Ik zie dat je dit lastig vindt-benadering’. Deze denkomslag heeft veel positieve effecten.

Tot slot heeft de Werken aan verantwoordelijk gedrag-manier van denken ook een gunstig effect op het gedrag en de houding van de leraar zelf.

Anne: ’Je bent je meer bewust van je professionele rol als leraar en handelt bewuster richting de kinderen. Door een probleem samen met het kind aan te pakken houd je aan het einde van de dag energie over.’

 

Het Werken aan verantwoordelijk gedrag-invoeringstraject omvat twee tot drie jaar. We adviseren met dit traject van start te gaan wanneer er binnen de school voldoende draagvlak is voor het verbeteren van de pedagogische kwaliteit. Dit vraagt om een zorgvuldig opgebouwd leer- en invoeringsproces waarin aandacht is voor kennis, inzicht en het opbouwen van competenties en vaardigheden.


Informatie en training

Toepassen en borgen binnen de schoolpraktijk

 

Basismodule

In de Basismodule krijgt u informatie over en inzicht in het concept van Werken aan verantwoordelijk gedrag zodat u binnen de school een gezamenlijke taal kunt gaan spreken; de basis voor samen denken en doen. Centraal staat dat u de kans krijgt om in de training vaardigheden te oefenen die u later in de praktijk gaat toepassen. Het vervolgtraject na de Basismodule wordt op maat met u ingevuld.

Interne aansturing

Het toepassen van vaardigheden binnen de eigen praktijk vraagt om een goede aansturing binnen de school. Werken aan verantwoordelijk gedrag is een gedifferentieerde aanpak en wordt gericht ingezet. Elke leraar wordt daarom persoonlijk begeleid bij de invoering van Werken aan verantwoordelijk gedrag in de klas. Als schoolleiding zet u een proces uit waarbij leraren van elkaar kunnen leren, bijvoorbeeld:

  • individueel: welke acties passen bij u en uw groep?
  • onderlinge steun: hoe kunt u elkaar onderling steunen en wat spreken we erover af?
  • externe steun: welke vormen van externe ondersteuning spreken we af (klassenconsultaties, reflectie, enz.);
  • monitoring: hoe verzamelen we gedurende het proces gegevens? Wanneer trekken we conclusies die leiden tot een volgende stap in het invoeringstraject?